Sonet to jedna z najbardziej sformalizowanych form wiersza w europejskiej tradycji literackiej. W polskiej poezji pojawia się od renesansu i jest obecny w programie szkolnym na wszystkich poziomach edukacji.
Budowa sonetu
Sonet składa się z czternastu wersów podzielonych na cztery strofy. Klasyczny podział to:
- Oktawa — dwie strofy czterowersowe (łącznie 8 wersów)
- Sekstet — dwie strofy trzywersowe (łącznie 6 wersów)
Oktawa zazwyczaj przedstawia temat lub problem, sekstet zawiera konkluzję lub pointę (tzw. volta — zwrot myślowy między oktawą a sekstetem).
Rymika oktawy: ABBA ABBA
Rymika sekstetu: CDC DCD lub CDE CDE
Wers: jedenastozgłoskowiec (hendekasylaba)
Sonet w renesansie polskim
Jan Kochanowski (1530–1584) stworzył kilkanaście sonetów, choć sam preferował fraszki i treny. Jego sonety wpisują się w tradycję petrarkowską — tematyzują miłość, przemijanie i stosunek człowieka do natury.
Mikołaj Sęp Szarzyński (ok. 1550–1581) pozostawił po sobie osiem sonetów zebranych w tomiku wydanym pośmiertnie w 1601 roku. Szarzyński wprowadza do sonetu polskiego tonację metafizyczną i religijną, odchodząc od wzorców renesansowych ku barokowej medytacji nad śmiercią i nicością.
Cechy sonetów Szarzyńskiego
- Napięcie między doczesnym a wiecznym
- Konceptystyczny styl z gwałtownymi kontrastami
- Tematyka śmierci, żalu i zbawienia
- Ścisła forma petrarkowska z polskim jedenastozgłoskowcem
Sonet w romantyzmie — Mickiewicz
Adam Mickiewicz opublikował Sonety (1826) i Sonety Krymskie (1826) — cykl osiemnastu sonetów opisujących podróż przez Krym i Ukrainę. To jedno z najważniejszych dzieł polskiego romantyzmu.
| Utwór | Rok | Temat |
|---|---|---|
| Stepy Akermańskie | 1826 | Bezkresny step, cisza, tęsknota za ojczyzną |
| Cisza morska | 1826 | Spokój morski przed burzą |
| Burza | 1826 | Dramatyczna nawałnica, zagłada i ocalenie |
| Widok gór ze stepów Kozłowa | 1826 | Pejzaż górski, poetycka tęsknota |
| Ajudah | 1826 | Mity tatarskie, piękno Krymu |
Innowacje Mickiewicza w sonecie
Mickiewicz nie przestrzega ściśle klasycznych reguł podziału na oktawę i sekstet — niekiedy przenosi myśl przez granicę strof, co nadaje sonetom dynamizm. Wprowadza też orientalne motywy i kolorytu egzotycznego, dotąd nieobecne w polskiej poezji.
Analiza formalna — jak czytać sonet
Przy analizie sonetu warto zwrócić uwagę na:
- Podział tematyczny — co opisuje oktawa, jaka jest pointę sekstetu
- Miejsce volty — kiedy i jak następuje zwrot myślowy
- Schemat rymów — czy sonet jest petrarkowski czy szekspirowski
- Metrum — ile sylab liczy wers, czy jest regularny
- Środki stylistyczne — metafory, oksymorony, anafory
Sonet w XX i XXI wieku
W modernizmie Leopold Staff i Jan Kasprowicz sięgali po sonet, ale nadawali mu nową treść symboliczną. W drugiej połowie XX wieku sonet stał się formą rzadziej stosowaną — poeci eksperymentowali z wierszem wolnym.
Współcześnie Czesław Miłosz, choć nie ograniczał się do sonetu, doceniał klasyczne formy jako ćwiczenie intelektualnej dyscypliny w poezji.